A ellir dysgu cenedligrwydd? Sut mae troi plant o’r naill genedl yn blant cenedl arall? Y mae llun trawiadol clawr y rhifyn hwn o’r Traethodydd yn awgrymu un ffordd.

Olrhain llwyddiant llywodraeth yr Ariannin i droi plant o dras Gymreig yn Archentwyr teyrngar trwy’r gyfundrefn addysg a wna  Walter Brook, yntau’n un o do ifanc newydd y Wladfa, yn ei erthygl ar bolisiau addysg iaith a hunaniaeth yn y Wladfa. Ceisiodd llywodraeth yr Ariannin niwtraleiddio yr iaith Gymraeg a Chymreictod ym Mhatagonia. Hi oedd yn bennaf gyfrifol am y dirywiad yn y Gymraeg a’r ymdeimlad Cymreig yn y Wladfa yn ystod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Roedd llywodraeth yr Ariannin yn gweld y Gymraeg fel gelyn i undod yr Ariannin, felly defnyddwyd yr ysgolion er mwyn ‘archenteiddio’ plant yr ymfudwyr a’u gwneud yn Archentwyr i’r carn. Yn ei erthygl mae Walter Brook yn egluro bod pob pwnc yn yr ysgol gynradd yn  cael ei ddefnyddio i gryfhau’r ymdeimlad cenedlaethol.

“Mae modd gwneud gosodiadau gwladgarol wrth ddysgu pwnc fel Glendid hyd yn oed,” meddai cyhoeddiad swyddogol y Cyngor Cenedlaethol Addysg ym 1908.

Yn Nyffryn Camwy, disodlwyd athrawon Cymreig Trelew a Gaiman gan athrawon Archentaidd, er mwyn sicrhau mai “Sbaeneg yn unig fyddai iaith y cyfathrebu a’r diwylliant Archentaidd, yr unig un dilys.” Roedd yn rhaid i bob ysgol gadw baner yr Ariannin mewn man gweladwy, gan ei chodi cyn dechrau’r gwersi a’i thynnu i lawr ar ôl gorffen. Gwaharddwyd unrhyw symbolau neu ddathliadau oedd yn groes i’r “ysbryd cenedlaethol Archentaidd”.

Roedd deddfau eraill hefyd yn gymorth i niwtraleiddio’r rhai a allai fynd yn groes i’r system. Gorfodwyd dynion i wneud gwasanaeth milwrol er mwyn eu trwytho yn symbolau’r wlad newydd, ac roedd dylanwad y fyddin a’r llynges yn drwm ar ysgolion Patagonia. O fewn cenhedlaeth, peidiodd llawer o Gymry ifanc â siarad Cymraeg ymysg ei gilydd a chyda’u plant, hyd yn oed mewn llefydd fel y Capel a’r Ysgol Sul. Fe wnaeth newidiadau sosio-economaidd hefyd helpu i sicrhau bod yn polisi yn dwyn ffrwyth. Cafodd statws cymdeithasol y Cymry ei ddinistrio gan newidiadau cymdeithasol fel cwymp Cwmni Masnachol y Camwy ac argyfwng economaidd y 1930au.

“Cymhellodd agwedd gul y Llywodraeth y Cymry i gefnu ar eu hiaith a’u diwylliant,” meddai Walter Brook wrth gloi. Erbyn diwedd y 1930au, roedd y polisïau addysg a’r datblygiadau sosio-economaidd wedi cael effaith andwyol ar yr hunaniaeth Gymreig. Hyd at y 1980au roedd y traddodiadau Cymraeg yn anathema i’r rhan fwyaf o Gymry Patagonia, ac mae effeithiau y polisïau i’w teimlo hyd heddiw.

Mae hon yn ddisgrifiad  sy’n llawn isleisiau o sefyllfaoedd cyfoes tipyn nes atom na De America.

Dychwelyd at bwnc ymdriniaeth a gyflwynodd beth amser yn ôl a wna E.R.Lloyd-Jones yn ‘…clindarddach dail ar dân…’. Ef, wrth gwrs, yw awdur Llais tros ddyfodol byd ac yn yr ysgrif hon mae’n bwrw golwg tros waith rhai o’r beirdd a’r llenorion sydd wedi ymateb i ryfeloedd yr ugeinfed ganrif. Nid beirniadaeth lenyddol, neu o leiaf nid astudiaeth o gelfyddyd a chrefft llenydda, sydd yma ond ymateb diwinydd a heddychwr o argyhoeddiad, un sy’n credu yng ngrym heddychiaeth.

 “Mae heddychiaeth yn llef o rybudd a phrotest ac yn ffordd wahanol o ddelio â trais”, meddai.

Y mae’r ddwy erthygl arall yn fwy hanesyddol eu naws: Edward Davies, yn olau ac yn eglur yn olrhain hynt y frwydr fawr yn erbyn y frech wen, a hynny mewn ffordd fyw a diddorol er gwaethaf rhai o’r disgrifiadau cignoeth. Lawn mor ddadlennol yw hanes ymateb rhai meddygon i’r syniad o frechu yn erbyn yr afiechyd; pa faint o gyd-ddigwyddiad, neu lwc, neu ragluniaeth sy’n llywio hanes datblygiadau mawr yn y maes hwn, fel pob maes arall?

Bywiogrwydd brwd oes Fictoria yw testun D. Ben Rees sy’n trafod gallu’r oes honno i ymgymryd â phrosiectau mawrion a’i hawydd – yn eu torfeydd – i ddysgu a gwybod trwy gyfrwng darlith a phregeth.

Oes sydd wedi mynd heibio yn wir, fe ddywedir. Ond yr un ysfa  i ymddiwyllio ac ehangu gorwelion a arweiniodd at sefydlu’r Traethodydd tros 150 o flynyddoedd yn ôl, ac yr ydym yma o hyd!

Mae’n bryd adnewyddu eich tanysgrifiad, ac yn gyfle ichi gyflwyno’r cylchgrawn yn anrheg Nadolig i gyfaill.

Cysylltwch â Gwasg y Bwthyn, Lôn Ddewi, Caernarfon, LL55 1ER, 01286 672018