Pwy oedd aelodau Cymreig cyntaf y Fabian Society?

Y mae’n hawdd deall pam a sut yr apeliodd sosialaeth boblogaidd i gymunedau gweithfaol yng Nghymru, ond cymdeithas dosbarth canol oedd y Ffabiaid, y cylch bychan hwnnw o rai deallus, elitaidd braidd, a geisiai trwy drafod, ymchwilio ac addysgu gyflwyno’r safbwynt sosialaidd yn wyneb yr anghyfiawnder cymdeithasol a welent o’u hamgylch.

Sosialydd anghofiedig

       Yn ei erthygl ar R.J.Derfel y mae A.Meirion Roberts yn olrhain hanes llenyddol a gwleidyddol y gðr rhyfeddol hwn a droes o fyd capelaidd ei fagwraeth a mynegi ei argyhoeddiadau cymdeithasol trwy gyfrwng ei sosialaeth gan symud ‘o’r pulpud i’r platfform’. Yn sosialydd greddfol, yr oedd yn un o sylfaenwyr grðp Ffabiaid Manceinion (lle’r oedd yn byw) a chyflwynodd eu hargyhoeddiadau trwy gyfrwng ei liaws bamffledi Cymraeg a Saesneg a’i farddoniaeth. Trafodwyd ei waith gan Gwenallt rai blynyddoedd yn ôl a’i sosialaeth gan Islwyn ap Nicholas ond bron iawn yr unig sylw a gaiff Derfel heddiw yw’r emynau sydd ganddo yn Caneuon Ffydd. Mae’n haeddu trafodaeth newydd fel meddyliwr sosialaidd o Gymro, yn enwedig ar adeg pan mae’r Blaid Lafur yn archwilio ei threftadaeth Gymreig a Chymraeg. Y mae erthygl Meirion Roberts yn arloesol ac yn gyfraniad o bwys wrth iddo gyflwyno i’n sylw un o sylfaenwyr anghofiedig Cymru’r ugeinfed ganrif. 

Tswnamis meddyliol eto

Parhau trafodaeth y mae Stephen Nantlais Williams wrth ymateb i erthygl Gareth Wyn Jones ar ‘Tswnamis Bach a Mawr’ (Traethodydd Ionawr 2008). Yr oedd yr erthygl honno (sydd wedi ennyn cryn sylw) yn gwrthgyferbynnu’r meddylfryd gwyddonol â ffwndamentaliaeth ac yn dod i’r casgliad nad yw cred mewn Duw hollalluog yn gyson â’r wybodaeth a rydd ymchwil wyddonol am ein byd. Yr oedd yn apelio am fframwaith moesol ac egwyddor cariad fel llyw moesol yn gwmni i ddatblygiadau gwyddonol a thechnegol.

Yr wrthddadl

Amhosibl ac annheg fyddai ceisio crynhoi dadleuon manwl Stephen Williams ond ei gasgliad terfynol yw: mai pen draw rhesymeg esblygiad naturiol heb Dduw trosgynnol yw anobaith, onibai fod rhywun yn osgoi anobaith drwy ynysu ei hunan oddi wrth boen y byd…Os nad oes y fath Dduw i’w gael, rhaid derbyn hynny a byw gydag anobaith; efallai fod hynny’n well na chysuro ein hunain gyda rhyw rith o grefydd. Nid yw ffydd Gristnogol yn datrys pob penbleth meddyliol. Ond nid yw yn ein tywys i anobaith.

Bydd y drafodaeth bwysig hon yn parhau. 

Siom ysgolhaig

Y mae teitl erthygl Mary Burdett-Jones yn dweud y cwbl! ‘Humphrey Foulkes: uchelgais heb ei gyflawni’. Offeiriad ac ysgolhaig a ysbrydolwyd gan y polymath rhyfeddol hwnnw Edward Lhwyd (a fu farw 300 mlynedd i eleni) oedd Foulkes, ond yn wahanol i lawer o gydweithwyr eraill Lhwyd, ceisodd barhau gwaith ei feistr ac ymchwilio i hanes Cymru a’i llenyddiaeth. Ysgrifennodd lawer ond heb lwyddo i gyhoeddi fawr ddim – ac felly heb gyfle i ddylanwadu ar hynt dysg yng Nghymru.

Gwyliwn na fydd pwysau ariannu a’r farchnad bondigrybwyll yn ein harwain ninnau  i’r un sefyllfa.

Cyhoeddi heb nawdd

Y mae’n arwyddocaol fod yn y rhifyn hwn ddau adolygiad ar lyfrau sylweddol iawn sydd wedi’u cyhoeddi gan yr awduron eu hunain, yn niffyg cael cyhoeddwr i fentro arnynt: Hanes yr Eisteddfod ym Môn (gan Meirion Llewelyn Williams), ac Awdlau’r Brifwyl 1950-1999 (gan Donald Evans), llyfrau gwerth eu cyhoeddi fel y dengys y ddau adolygydd, sef Dafydd Glyn Jones a Bobi Jones Y mae yn y rhifyn hwn nifer o adolygiadau eraill, rhan werthfawr o swyddogaeth Y Traethodydd.

A ydych wedi cofio adnewyddu eich tanysgrifiad?

Cysylltwch â Gwasg y Bwthyn, Lôn Ddewi, Caernarfon, LL55 1ER, 01286 672018