Beth oedd y pla mwyaf dychrynllyd i ymosod ar y ddynoliaeth erioed?

Pla Du’r 14fed ganrif? Colera 1832? Aids?

Na: Ffliw 1918-1919 a laddodd chwe gwaith mwy na’r Rhyfel Byd cyntaf, sef rhwng 40 a 50 miliwn.

Arswydus, ond eto’n ddifyr, yw ymdriniaeth Edward Davies, yr hanesydd meddygaeth, â ffliw Sbaen, ‘Hynt a helynt boneddiges Sbaen yng ngogledd Cymru’. Lledai’r clefyd yn gyflym dros y gwledydd a thros y moroedd, a neb yn deall beth oedd yr achos na’i darddiad, dim ond fod yr effeithiau’n drychinebus o amlwg ac yn syfrdanol o sydyn.

Ar siroedd gogledd Cymru y canolbwyntir yma.  Yng Nghaergybi bu farw tad, ac ymhen ychydig oriau bu farw ei blentyn saith mis oed; y fam yn marw y noson ganlynol a’i mab chwe blwydd oed ymhen tridiau. Caewyd ysgolion, siopau, gweithfeydd a ffatrïoedd; cynhaliwyd cyrddau gweddi yn yr awyr agored a’r gynulleidfa mewn rhai lleoedd yn gwisgo mygydau.

Hanes anghofiedig efallai; ond wiw inni gymryd ‘y ffliw’ yn ysgafn fel y bu inni sylweddoli yn ddiweddar.

O iechyd i iachawdwriaeth

Nid oes sôn am y ffliw yn erthygl Robert Pope ond yr 1920au yw cyfnod ei ymdriniaeth ef ag ‘Emynau newid cymdeithas’. Ei fan cychwyn yw fod Llyfr Emynau’r Methodistiaid yn 1927 yn cynnwys adran ‘Emynau cymdeithasol a chenedlaethol’, y casgliad cyntaf i neilltuo adran felly.

Pam y mynnai’r golygyddion dynnu gwahaniaeth rhwng gweithio er mwyn gwella cymdeithas ar y naill law ac ar y llaw arall, y pwyslais mwy cyfarwydd ar fyw’r bywyd Cristnogol yn y byd. Ateb y cwestiwn hwnnw yw bwrdwn yr erthygl sy’n dangos ethos pregethu a bywyd yr eglwysi yn y cyfnod a’r dylanwadau a arweiniodd at fri’r ‘efengyl gymdeithasol’.

Nid y bennod olaf yn y drafodaeth

Wrth adolygu cyfrol olaf y diweddar Dewi Z. Phillips, Ffiniau, y mae R.M.Jones yn parhau trafodaeth a ddechreuodd rhyngddo a Dewi Z. yn 1975. Ni cheir bellach ymateb gan Dewi Z. ond fe barha’r drafodaeth, mae’n siŵr, yn sgil sylwadau megis ‘Gwendid alaethus athronwyr fel Wittgenstein (a DZP) oedd eu hanwybodaeth am ieithyddiaeth berthnasol i’r ugeinfed ganrif’. Y mae anwybyddu ‘ysgol sylweddol mewn ieithyddiaeth’ (traddodiad Guillaume a Saussure) ‘yn tanseilio’u gwaith ill dau yn archollus’. Gallwn ddisgwyl rhagor o ergydio athronyddol.

Tair erthygl swmpus y tro hwn. Gyda hwy y mae adolygiadau, yn eu plith nifer gan y to newydd o feirniaid llên a haneswyr.

Y tro nesaf down yn ôl at y llenorion: Kate Roberts, Ifor Williams, a llenyddiaeth blant. Hefyd adolygiad pwysig ar gyfrol Gwion Lewis ar ddeddf iaith arfaethedig, Hawl i’r Gymraeg?.

Mynnwch gopi cyn Eisteddfod y Bala.

Cysylltwch â Gwasg y Bwthyn, Lôn Ddewi, Caernarfon, LL55 1ER, 01286 672018