CYMRY RHYDDFRYDIG – UN ARALL O’N MYTHAU?

Y mae clawr trawiadol Traethodydd Gorffennaf yn awgrym go glir o beth o’r cynnwys. Llun o un o ddarluniadau tywodfaen cysegredig llwyth y Navajo ydyw, crefft a chelfyddyd draddodiadol llawer o lwythi americanaidd brodorol. Y pennawd ar y clawr yw Celfyddyd 'dynion diniwed', geiriau sy’n dod o ddisgrifiad Cymro a oedd yn un o ymsefydlwyr Prydeinig cynnar Columbia Brydeinig o’r brodorion.  Y mae dwy erthygl gyntaf y rhifyn hwn yn dangos ymagweddau Cymry oes Victoria at bobl frodorol gogledd America, yr ‘Indiaid’ bondigrybyll, sef "Albert Maywood"; brodorion America, Thomas Levi a dechreuadau’r stori antur i blant gan Siwan M. Rosser, a "Y dynion mwyaf diniwed ar wyneb y greadigaeth": y Cymry a brodorion Columbia Brydeinig’ gan Gethin Matthews.

Y mae cyfieithiad Thomas Levi o stori antur gyfoes i ddarllenwyr ifainc Trysorfa’r Plant yn llawn ei ragfarnau (a rhai ei gyfnod) yn erbyn yr anwariaid a’u drygioni cynhenid ac yn ei arwain i lunio digrifiadau echrydus o drais a lladd gan ei arwr, Maywood. Brawddeg ysgytwol yw hon gan Siwan Rosser wrth fynnu mai nod Levi oedd dysgu ei ddarllenwyr i adnabod y gwir:

Ac y mae’r gwir, yn ôl meddylfryd yr oes, wedi ei ymgorffori, ar y naill law, yn y delfrydau a gynrychiolir gan gymeriad Albert Maywood ei hun; yr arwr ffyddlon, dewr, diffuant, gweithgar o argyhoeddiad Cristnogol, ac, ar y llaw arall, yn yr ymateb i’r ‘Indiaid Cochion’ fel hil ‘anwar’ a ‘diog’. 

Mae Gethin Matthews yn symud o fyd ffuglen i lythyrau rhai o’r ymsefydlwyr Cymraeg. Y mae’n werth cymharu’r dystiolaeth honno hefyd: y Cymry’n garfan freintiedig yn y drefedigaeth, tra bod y brodorion yn garfan ddifreintiedig; y wasg Gymraeg yn gyffredinol yn adlewyrchu’r agweddau a oedd y gyffredin yn yr oes ymerodrol, gan bortreadu’r brodorion fel pobl anwaraidd, neu o leiaf rai diddeall a diniwed – heblaw am y cyfnod pan oedd eisiau cefnogi’r syniad o ymfudo i’r drefedigaeth newydd.

Gyda’i gilydd mae’r ddwy erthygl yn gyfraniadau pwysig i’r gwaith o ailbwyso meddylfryd cymysg Cymry oes Victoria rhag rhamantu ein mythau cyfforddus cenedlaethol.

Mae’r ddwy erthygl arall sydd yn y rhifyn hwn yn troedio tir mwy cyfarwydd: John Ellis Jones yn olrhain hanes byd diflanedig astudiaethau clasurol yng Nghymru ac yn y Gymraeg wrth adrodd hynt yr ysgolion undydd a gynhelid ym Mangor o 1959 hyd 1986; a D. Ben Rees yn adrodd hanes y cerddor Mansel Thomas (1909-1986), un arall o gerddorion y Rhondda a ddaeth i’r brig er gwaethaf amgylchiadau anodd ei deulu a’i fro.

Yn ôl yr arfer, y mae yn y rhifyn hwn nifer o adolygiadau gwerthfawr. Yn eu plith y mae adolygiad gan gyfreithwraig sydd yn arbenigo ar y gyfaith a’r Gymraeg, sef Catrin Fflur Huws sy’n cynnig sylwadau proffesiynol gwerth dal arnynt ar gyfrol Gwion Lewis, Hawl i’r Gymraeg?

Mynnwch gopi neu danysgrifiad nawr: cysylltwch â Gwasg y Bwthyn, Lôn Ddewi, Caernarfon, LL55 1ER, 01286 672018