Bu farw rhwng 40 a 50 miliwn o bobl yn ystod pandemig ffliw Sbaen 1918-19 – chwe gwaith yn fwy nac a laddwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf – meddai Edward Davies mewn erthygl drawiadol o amserol yn rhifyn mis Ebrill o gylchgrawn Y Traethodydd. 

Cafodd gogledd Cymru ei effeithio yn ddifrifol gan y salwch:  Sir Gaernarfon oedd y sir â’r gyfradd uchaf o farwolaethau drwy Gymru a Lloegr, gyda Sir Fflint yn bedwerydd ar y rhestr.  Bu farw 607 o drigolion Arfon yn ystod y pla – cyfradd o 6.7 allan o bob mil.  Yn Hynt a Helynt Boneddiges Sbaen yng Ngogledd Cymru, mae Edward Davies yn awgrymu bod y ffliw wedi effeithio rhai rhannau o ogledd Cymru yn ddifrifol iawn oherwydd y cysylltiad agos bryd hynny â phorthladd Lerpwl, â 40,000 o drigolion y ddinas wedi mudo yno o Gymru.

Mewn ambell achlysur roedd teuluoedd cyfan, gan gynnwys y morynion, yn gaeth i’r gwely ar yr un pryd.  Gan gan nad oedd digon o bobl i baratoi bwyd ar gyfer y cleifion, agorwyd ceginau cawl yng Nghaernarfon a Llanberis, gyda’r diet yn cynnwys tê cig eidion, potes cig dafad, dŵr haidd a lemonêd.  Adlewyrchwyd pryder ac ofn pobl Llanberis yn yr Herald Cymraeg: “Rydym yn byw mewn dyddiau enbyd yn ofni bob munud o’r dydd glywed am farw rhai o’n cymdogion a’n cyfeillion.  Mae cydymdeimad mawr i’w ganfod â’r teuluoedd sydd yng nghanol y ddrycin.”

Cafodd y firws anhawster wrth geisio croesi’r Fenai a chafodd llai o bobl eu taro’n wael yn Sir Fôn.  Ond ni lwyddodd pawb i osgoi’r ffliw: yn 4 Stryd Henri, Caergybi, trigai William Williams, ei wraig a chwech o blant. Bu farw’r ddau riant a dau o’r plant o fewn pum diwrnod i’w gilydd.

Nid oedd y ffliw yn gwahaniaethu rhwng tlodion a chyfoethogion: bu bron i Lloyd George ei hun farw o’r ffliw.  Yn ystod y pandemig, a barhaodd am 46 wythnos, lladdwyd 151,446 yng Nghymru a Lloegr.  Er nad oedd y rhan fwyaf o’r cleifion mewn perygl o farw, fel y dengys newyddion diweddar am ffliw moch mae’r ffliw yn salwch sy’n parhau i beryglu bywydau, gan ladd tua 12,000 o bobl yng Nghymru a Lloegr yn flynyddol.

Y Traethodydd yw cylchgrawn hynaf Cymru a’r Gymraeg. Mae’n chwarterolyn diwylliannol sy’n cynnwys erthyglau hanesyddol a llenyddol, yn ogystal â thrafodaethau ar bynciau diwinyddol ac athronyddol ac adolygiadau. Gellir prynu’r Traethodydd trwy siopau llyfrau leol neu fe ellir tanysgrifio’n flynyddol (£3.00 y rhifyn, £12 y flwyddyn) trwy gysylltu â Gwasg y Bwthyn, Lôn Ddewi, Caernarfon, LL55 1ER (01286 672018).

I ymweld â thudalennau gwe Y Traethodydd, cliciwch yma.